Almanya’da Aleviler: Alevi Örgütlenmesinin Tarihi

Türkçe · Deutsch · English

Kısaca: Almanya’daki Alevi örgütlenmesi 1980’lerin sonunda Ren-Main bölgesinde başladı. 1987’de Rüsselsheim’da toplanan kurucu çekirdek ve 1988’de Mainz’da tescil edilen dernekten, 1990’da bugünkü Almanya Alevi Birlikleri Federasyonu’nun (AABF) öncülü olan Alevi Cemaatleri Federasyonu doğdu. Seyit Derviş Tur bu sürecin kurucularından, federasyonun ilk genel başkanı (1990–1993) ve daha sonra Dedeler Kurulu başkanıdır.

Bu sayfa, örgütlenmenin nasıl başladığını sürecin içinde yer alan birinin gözünden anlatır. Dayanağı, Seyit Derviş Tur’un dernek belgeleri ve basın haberlerinin faksimilelerini içeren Avrupa’da İlk Alevi Yapılanması (2016) adlı kitabı ile Martin Sökefeld, Zeynel Gül, Bülent Keleş ve Burak Gümüş’ün bağımsız akademik çalışmalarıdır (bkz. Kaynaklar).

İçindekiler

İşçi göçünden cemaat çalışmasına

1960’lı yıllardan itibaren Türkiye’den Almanya’ya gelen işçiler arasında çok sayıda Alevi de vardı. İnanç önce büyük ölçüde aile ve köy toplulukları içinde, sözlü olarak, cemlerde ve ocakların dedeleri aracılığıyla yaşatıldı. Uzun süre inanç topluluğu olarak kamuoyunda görünür, kendine ait bir örgütlenme yoktu.

1936’da Erzincan’ın Çayırlı ilçesine bağlı Başköy’de, Babamansur Ocağı’na mensup bir seyyid ailesinde doğan Seyit Derviş Tur, 1966’da Köln’e geldi. Kendi anlatımına göre 1968’den itibaren Hennef’te bir eğitimi tamamladıktan sonra iki yıl boyunca Türk işçilere Almanca kursları verdi. Daha sonra kendi işini kurdu ve 1979’dan itibaren Rüsselsheim’da seyahat acentesi, ihracat ve gıda ticareti alanlarında çalıştı. Alevi yol ve erkânını, babası Seyyid Haydar Dede’nin yürüttüğü cemlerde öğrenmişti.

Ren-Main bölgesindeki ilk dernek (1987–1988)

Seyit Derviş Tur’un anlatımına göre Alevi inancına yönelik bir örgütlenme fikri 1986’da İsmail Yağlı ile birlikte ortaya çıktı. İlk toplantı 23 Şubat 1987’de Rüsselsheim’da 15 kişinin katılımıyla yapıldı; kurucu kadroda Ahmet Aydemir, İsmail Yağlı, İsmail Elçioğlu, Sabit Yıldız ve Musa Bakır da yer aldı.

Hazırlanan tüzük Eylül 1987’de Mainz makamlarına sunuldu. Makamların ek sorularının ardından dernek 1 Aralık 1988’de resmen tescil edildi; Seyit Derviş Tur derneğin başkan vekilliğini üstlendi. Ekip sonraki iki yıl içinde Almanya’nın çeşitli şehirlerinde ve Avusturya’da seminerler ve cemler düzenleyerek yeni derneklerin kurulmasına destek verdi.

Alman etnolog Martin Sökefeld, bu dönemde Tur’un Rüsselsheim merkezli derneği kurarak yeni oluşan örgütler arasında işbirliğini teşvik eden bir dede olarak önemli bir rol oynadığını belirtir. Bülent Keleş ise Tur’u, Ahmet Ayverdi ve İsmail Elçioğlu ile birlikte, girişimleriyle dernekleşme sürecini başlatan ocakzadelerden biri olarak tanımlar.

Federasyonun kuruluşu (1990–1991)

Kısa sürede hedef, derneklerin ortak bir çatı örgütünde birleşmesi oldu. 19 Mayıs 1990’da Astheim’da (Trebur) federasyonun kurucular kurulu oluşturuldu ve tüzüğü kabul edildi. 25 Mayıs 1990’da Dortmund’da dokuz derneğin temsilcileri Alevi Cemaatleri Federasyonu’nun (ACF; Almanca resmî adı: „Die Vereinigung der Aleviten-Gemeinden e. V.“) kurulmasına karar verdi. Kuruluş, Milliyet gazetesinde 27 Mayıs 1990’da „Alevi-Bektaşi Cemaatleri Federasyonu kuruldu“ başlığıyla duyuruldu.

Kurucular kurulunun başkanlığını başlangıçta Ahmet Aydemir, ikinci başkanlığını Seyit Derviş Tur üstlendi; Aydemir’in 17 Haziran 1990’da görevden ayrılmasının ardından başkanlığa Tur geçti. Zeynel Gül, federasyonun başkanı Ahmet Aydemir olmakla birlikte derneklerde belirleyici kişinin Derviş Tur Dede olduğunu aktarır; Bülent Keleş’e göre Tur, kuruluş sürecinde önce saymanlık görevini de yürütmüştür. Federasyon 17 Ocak 1991’de Mainz Sulh Mahkemesi’nde dernekler siciline kaydedildi; kayıtta Seyit Derviş Tur federasyonun başkanı olarak yer aldı.

Genel başkanlık yılları (1991–1993)

Hürriyet gazetesi 25 Ocak 1991’de Seyit Derviş Tur’u bir söyleşide „Alevi Cemaatleri Federasyonu Başkanı“ olarak tanıttı; Tur söyleşide Almanya’daki Alevilerin örgütlenme gerekçelerini, derneklerin dinî ve kültürel çalışmalarını ve inanç özgürlüğüne ilişkin taleplerini anlattı. 17 derneğin katıldığı 30 Mayıs 1991 tarihli ilk olağan genel kurulda federasyon başkanlığına yeniden seçildi.

Bu dönemin öne çıkan olayları:

  • Mayıs 1991: Köln’de düzenlenen bir toplantıda Atatürk’ün ve Alevilerin Müslüman olmadığını öne süren sözlere karşı federasyon bir protesto bildirisi yayımladı; Milliyet bunu 22 Mayıs 1991’de „Alevilerden tepki“ başlığıyla duyurdu.
  • 13 Temmuz 1991: Tur, Köln radyosunda federasyon başkanı sıfatıyla yaptığı konuşmada Almanya’da yaşayan Alevi nüfusunun 400.000’in üzerinde olduğunu belirtti; federasyon adına Diyanet İşleri Başkanlığı ile de temas kurdu (Keleş’in aktarımıyla).
  • 16 Ağustos 1991: Hacıbektaş’taki anma törenlerinde konuşmacı olarak Alevilerin inanç özgürlüğüne ilişkin taleplerini dile getirdi.
  • Aralık 1991: Başbakan Süleyman Demirel ve Başbakan Yardımcısı Erdal İnönü ile görüşen Alevi heyetinde yer aldı.
  • 22 Şubat 1992: Köln’de düzenlenen „Alevi-Sünni El Ele“ panelinde Alevi Cemaatleri başkanı sıfatıyla konuştu.

30 Mayıs 1992’deki genel kurulda başkanlığa İsmail Elçioğlu seçildi, Tur ikinci başkan oldu. Elçioğlu’nun istifasının ardından Tur, 8 Mayıs 1993’te yeniden genel başkanlığa seçildi. 30–31 Ekim 1993’teki olağanüstü genel kurulda federasyon yönetimini Köln merkezli yeni yönetime devretti; bugünkü Almanya Alevi Birlikleri Federasyonu (AABF) bu federasyondan doğmuştur.

Dedeler Kurulu (1994–2003)

Seyit Derviş Tur’un önerisiyle federasyon bünyesinde bir Dedeler Kurulu oluşturuldu; kurulun ilk toplantısı Mart 1994’te Krefeld’de yapıldı. AABF’nin kurumsal arşivine göre Tur bu kurula Mart 1995 ile Mart 2003 arasında başkanlık etti. Martin Sökefeld, Tur’un özellikle Almanya’daki Alevi hareketinin ilk döneminde önemli bir rol oynadığını ve uzun yıllar AABF Dedeler Kurulu’na başkanlık ettiğini vurgular.

Milliyet gazetesi 1997’de yayımladığı „Dönemecin Eşiğinde: Aleviler“ dizisinde Tur’u AABF Dedeler Kurulu Başkanı olarak, „Avrupa Alevileri’nin Baş Dedesi ve örgütlenmenin mimarı“ diye tanıttı. Tur, 2002’de AABF adına Papa II. Ioannes Paulus’un çağrısıyla Assisi’de düzenlenen dinler arası barış buluşmasına katıldı.

2017’de başka dedeler ve taliplerle birlikte, Alman üniversitelerinde bir Alevi İslam kürsüsü ve pir yetiştirecek bir Dergâh kurulmasını amaçlayan „Öze Dönüş, Ali Yolu, Alevi İslam Toplumu“nu kurdu (bkz. Alevilik Nedir?).

Kronoloji

Tarih Olay
1966 Seyit Derviş Tur Köln’e gelir.
1979 Rüsselsheim’da iş hayatına başlar.
1986 İsmail Yağlı ile birlikte Alevi örgütlenmesi fikri doğar.
23.02.1987 Rüsselsheim’da 15 kişiyle ilk toplantı.
09/1987 Tüzük Mainz makamlarına sunulur.
01.12.1988 Dernek resmen tescil edilir; Tur başkan vekilidir.
19.05.1990 Astheim’da (Trebur) federasyonun kurucular kurulu oluşturulur.
25.05.1990 Dortmund’da dokuz dernek Alevi Cemaatleri Federasyonu’nun kurulmasına karar verir.
17.06.1990 Tur kurucular kurulu başkanlığına geçer.
17.01.1991 Mainz Sulh Mahkemesi’nde sicil kaydı; başkan Tur.
30.05.1991 İlk olağan genel kurul (17 dernek); Tur yeniden seçilir.
30.05.1992 İsmail Elçioğlu başkan, Tur ikinci başkan.
08.05.1993 Tur yeniden genel başkan.
30–31.10.1993 Yönetim Köln merkezli yeni yönetime devredilir.
03/1994 Dedeler Kurulu’nun Krefeld’deki ilk toplantısı.
1995–2003 Tur AABF Dedeler Kurulu başkanıdır.
2002 Assisi’deki dinler arası barış buluşmasına katılım.
2017 Öze Dönüş, Ali Yolu, Alevi İslam Toplumu’nun kuruluşu.

Bazı tarihler, kuruluş toplantısı, karar, tüzük veya sicil kaydı esas alınmasına göre kaynaklar arasında farklılık gösterebilir.

Aleviliğin İslam’la ilişkisi tartışması

Almanya’daki Alevi hareketi içinde Aleviliğin İslam’ın bir parçası olup olmadığı tartışmalıdır. Martin Sökefeld’e göre Seyit Derviş Tur, Kuran’dan hareketle Aleviliği İslam’ın mistik, içsel yolu olarak tanımlayan görüşün önde gelen savunucularından biridir. Burak Gümüş, Tur’un Dedeler Kurulu başkanı olarak Kerbela üzerine yaptığı dinî bir konuşmada Kerbela motifinin sol radikal hareketlerce siyasi amaçlarla kullanılmasına karşı çıktığını aktarır. Tur’un kendi anlatımına göre, 2003’te Dedeler Kurulu’ndan ayrılmasının ardından da AABF yönetimiyle dedelik kurumu ve Aleviliğin İslam’la ilişkisi konularındaki görüş ayrılıkları sürmüştür. Başka Alevi çevreleri bu konuda açıkça farklı görüşler savunmaktadır.

Sık sorulan sorular

Almanya’da Aleviler ne zaman örgütlenmeye başladı?

1980’lerin sonunda. Ren-Main bölgesinde ilk Alevi derneklerinden birinin kurucuları 23 Şubat 1987’de Rüsselsheim’da toplandı; dernek 1 Aralık 1988’de tescil edildi.

Almanya Alevi Birlikleri Federasyonu (AABF) nasıl doğdu?

1990’da dokuz derneğin kurduğu ve 17 Ocak 1991’de Mainz’da dernekler siciline kaydedilen Alevi Cemaatleri Federasyonu’ndan. Federasyonun yönetimi Ekim 1993 sonunda Köln merkezli yeni yönetime geçti.

Seyit Derviş Tur’un bu süreçteki rolü nedir?

1987’deki kurucu çekirdekte yer aldı, federasyonun ilk genel başkanı oldu (1990–1993), Dedeler Kurulu’nu önerdi ve 1995–2003 arasında başkanlığını yaptı. Anılarını ve çok sayıda belgeyi Avrupa’da İlk Alevi Yapılanması (2016) kitabında yayımladı.

O dönemde Almanya’da kaç Alevi yaşıyordu?

Seyit Derviş Tur, Temmuz 1991’de federasyon başkanı olarak bu sayıyı 400.000’in üzerinde vermiştir (Bülent Keleş’in aktarımıyla).

Kaynaklar

  • Seyit Derviş Tur: Avrupa’da İlk Alevi Yapılanmasının Tarihi Gerçekleri ve Seyit Derviş Tur’un Hatıraları. Yazarın kendi yayını, 2016 (anılar ve faksimileler; Mainz dernekler sicili 17.01.1991, Hürriyet 25.01.1991, Milliyet 27.05.1990 ve 22.05.1991 dâhil).
  • Martin Sökefeld: „Alevi Dedes in the German Diaspora: The Transformation of a Religious Institution“. Zeitschrift für Ethnologie 127 (2002), s. 163–186.
  • Martin Sökefeld: „Sind Aleviten Muslime? Aspekte einer Debatte unter Aleviten in Deutschland“. EthnoScripts, 2005.
  • Zeynel Gül: „Almanya’da Alevi örgütlenmesi üzerine kısa bir bakış“. Folklor/Edebiyat 30 (2002), s. 372–378.
  • Bülent Keleş: „Kurumsal Kimlik Kazanması Bağlamında Yurtdışı Alevi Örgütlenmesi ‘Almanya Örneği’“. Uluslararası Hacı Bektaş Veli ve Takipçileri Sempozyumu Bildiriler Kitabı, İstanbul 2020, s. 391–414.
  • Burak Gümüş: „Erinnerungspolitische Bemühungen im Rahmen des alewitischen Opferdiskurses bezüglich Kerbela und dem Osmanischen Reich“. SBArD 12 (2008), s. 21–52.
  • Özcan Ercan: „Dönemecin Eşiğinde: Aleviler (11) – Yeni nesil uğruna“. Milliyet, 28.10.1997.
  • „Derviş Tur“ – AABF Kurumsal Arşivi.

Devamını okuyun: Alevilik Nedir? · Avrupa’da İlk Alevi Yapılanması (kitap) · Yaşam Öyküsü · Biyografi · Basında ve Medyada