Seyyid Derviş Tur Dede, 10 Kasım 1936’da Erzincan’ın Çayırlı ilçesine bağlı Başköy’de doğdu. Babamansur Ocağı mensubu bir Alevi inanç önderi, araştırmacı-yazar ve şairdir. Almanya’daki Alevi örgütlenmesinin kuruluş döneminde görev aldı; Alevi Cemaatleri Federasyonu’nun (bugünkü Almanya Alevi Birlikleri Federasyonu, AABF) kurucularındandır. 1990’dan itibaren federasyonun genel başkanlığını üstlendi; federasyon 17 Ocak 1991’de Mainz’da dernekler siciline kaydedildiğinde sicilde başkan olarak yer aldı. 30 Mayıs 1991’deki ilk olağan genel kurulda yeniden seçildi ve kısa bir ara dışında Ekim 1993’e kadar bu görevi yürüttü; 1994’ten 2003 baharına kadar federasyonun Dedeler Kurulu başkanlığını yaptı.
| Doğum | 10 Kasım 1936, Başköy – Çayırlı, Erzincan |
| Anne ve baba | Elif Ana ve Seyyid Haydar Dede |
| Ocak | Babamansur Ocağı |
| Eşi | Zöhre Tur (evlilik: 23 Nisan 1956) |
| Ailesi | Üç oğlu ve yedi torunu vardır |
| Alanları | Alevi inanç hizmetleri, örgütlenme, araştırma, yazarlık ve şiir |
| Mahlası | Kemter; bazı metinlerinde Fakir Kemter |
Kökeni ve Çocukluk Yılları
Derviş Tur, Erzincan yöresindeki Babamansur Ocağı geleneğinin içinde dünyaya geldi. Ocak ailesinde yetişmesi, çocukluk yıllarından itibaren cemlere, dualara, görgü ve rızalık anlayışına yakından tanıklık etmesini sağladı. Sonraki yıllarda yürüttüğü dedelik hizmetinin inançsal temeli bu aile ve ocak çevresinde oluştu.
Ailenin 1950’de Ankara’ya yerleşmesi, yaşamındaki ilk büyük dönüşüm oldu. Bir yandan meslek edinirken diğer yandan Babamansur geleneğinden aldığı sözlü bilgiyi korudu. Yıllar sonra eserlerinde ocak sistemine, soy şeceresine, cem erkânlarına ve Alevi tarihine geniş yer vermesi, sözlü gelenek ile yazılı kayıt ihtiyacını bir araya getirme çabasının sonucudur.
Babamansur Ocağına mensubiyeti onun için yalnızca bir aile kökeni değil, topluma hizmet sorumluluğudur.
Ankara Yılları: Meslek, Askerlik ve Hatıralar
Ankara’da otomobil tamiri ve dizel motorlar alanında mesleki eğitim gördü. Nisan 1961’de Devlet Su İşleri Makine İkmal Dairesinde çalışmaya başladı; mazot pompaları ve motorlar bölümünde görev yaparak formenliğe yükseldi. Boş zamanlarında taksicilik yaparak ailesinin geçimine katkıda bulundu.
20 Eylül 1957’de başlayan askerlik hizmetini İstanbul Garnizon Komutanlığında makam şoförü olarak yaptı. Kendi hatıralarına göre bu dönemde devlet erkânını karşılayan görevli ekip içinde bulundu.
Aile içinde anlatılan hatıralardan biri de Âşık Veysel Şatıroğlu ile Ankara’da karşılaşmasıdır: Taksisine aldığı Âşık Veysel’den ücret almamış, Âşık Veysel de yolculuk sırasında sazını çalarak bir türkü söylemiştir. Bu anı, Derviş Tur’un yaşam anlatısının değerli bir parçası olarak aktarılmaktadır.
Almanya’ya Göç ve Çalışma Hayatı
15 Mayıs 1966’da çalışmak için Almanya’ya gitti. İlk durağı Köln oldu; ardından Hennef ve Dillenburg’da yaşadı ve 1979’da ailesiyle birlikte Rüsselsheim’a yerleşti. Sanayi işçiliği, dizel motor ve kamyon tamiri gibi alanlarda çalıştı. Almanca öğrenmeye önem verdi ve bu bilgisini hafta sonları Hennef ve çevresindeki Türk işçilere ders vererek paylaştı.
1969–1990 yılları arasında ticaretle uğraştı. 1990’da işlerini oğlu Erdoğan Tur’a devrettikten sonra zamanının büyük bölümünü Alevi inanç hizmetlerine, dernekleşmeye ve araştırma-yazı çalışmalarına ayırdı.
Avrupa’da Alevi Örgütlenmesi
1980’li yılların ikinci yarısında Avrupa’daki Aleviler, kimliklerini, inançlarını ve genç kuşaklarını koruyacak kurumlara duyulan ihtiyacı tartışmaya başladı. Derviş Tur, Rüsselsheim ve Mainz çevresindeki ilk toplantılarda yer alan isimlerden biri oldu. Avrupa’da İlk Alevi Yapılanması adlı kitabında aktardığı üzere, dernekleşme ve ardından federasyon çalışmasını başlatan çekirdek ekip şu isimlerden oluşuyordu: Ahmet Aydemir, İsmail Yağlı, Derviş Tur, İsmail Elçioğlu, Sabit Yıldız, Musa Bakır ve Uğur Aydoğdu. Çalışma arkadaşlarıyla birlikte Almanya’nın çeşitli şehirlerine ve Avusturya’ya giderek derneklerin kurulmasına destek verdi, cemler yürüttü, seminerler ve bilgilendirme toplantıları düzenledi.
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 23 Şubat 1987 | Rüsselsheim’da 15 kişiyle ilk toplantı; 26 Mart 1987’de Alevi kurumu kurma kararı |
| 1 Aralık 1988 | Mainz–Rüsselsheim–Wiesbaden Alevi Bektaşi Derneği’nin resmî kuruluşu |
| 19 Mayıs 1990 | Alevi Cemaatleri Federasyonu’nun (ACF; Almanca resmî adı „Die Vereinigung der Aleviten-Gemeinden e.V.“) tüzüğünün kabulü ve kuruluşu (Astheim ve Dortmund toplantıları); kurucular kurulu başkanı Ahmet Aydemir, Derviş Tur kurucu yönetimde |
| Eylül–Kasım 1990 | Federasyonun genel başkanı olarak görev yapmaya başlaması (14 Eylül 1990 tarihli basın açıklamasını „Başkan“ sıfatıyla imzalaması; 4 Kasım 1990’da federasyon yönetiminin yeniden oluşturulması) |
| 17 Ocak 1991 | Federasyonun Mainz Sulh Mahkemesi (Amtsgericht Mainz) dernekler siciline kaydı; sicilde başkan olarak Derviş Tur |
| 30 Mayıs 1991 | Federasyonun olağan genel kurulu (17 dernek): genel başkanlığa yeniden seçilme; Ağustos 1991’de Mürşid dergisinin yayımı |
| 1992–1993 | Genel başkanlığın kısa bir süre İsmail Elçioğlu’na geçmesi; 8 Mayıs 1993’te Elçioğlu’nun istifası üzerine yeniden genel başkan seçilmesi |
| 30–31 Ekim 1993 | Frankfurt genel kurulunda federasyon yönetiminin devri; genel başkanlığın sona ermesi |
| 12 Mart 1994 | Önerisiyle federasyonun Dedeler Kurulu’nun kurulması; 2003 baharına kadar kurul başkanlığı |
İnanç Hizmetleri ve Toplumsal Çalışmaları
Derviş Tur, Avrupa’nın farklı bölgelerinde yaklaşık otuz beş yıl boyunca cemler yürüttü, cenaze erkânlarında hizmet verdi, seminerler düzenledi ve Alevi yolunun temel kavramlarını yeni kuşaklara aktarmaya çalıştı.
Bu hizmetlerin önemli bir boyutu, Alevi cenazelerinin kendi inançlarına uygun ve onurlu biçimde uğurlanabilmesidir. Derviş Tur bu ihtiyacı erken fark etti. Aralık 1996’da oğlu Erdoğan Tur tarafından kurulan Erenler Cenaze Bestattungsinstitut‘un fikrî ve inançsal öncüsü oldu; cenazenin hazırlanmasından Hakk’a uğurlama erkânına kadar uygulanacak adımların Alevi inancına uygun biçimde düzenlenmesine katkı verdi ve okunacak duaları eserlerinde yazılı olarak kayda geçirdi. Kuruluş Mayıs 2018’de Almanya Alevi Birlikleri Federasyonuna (AABF) devredildi ve hizmet kurumsal olarak sürdürüldü.
Derviş Tur, Aleviliği Allah–Muhammed–Ali, Ehlibeyt, On İki İmam, Kur’an’ın bâtıni yorumu, ocak sistemi, ikrar, musahiplik ve cem erkânı çerçevesinde İslam içinde yorumlar.
Yazarlığı ve Araştırmacı Kimliği
Yazarlığı, sözlü ocak geleneği, uzun yıllara yayılan cem hizmetleri, kişisel arşiv, kurum belgeleri ve tarih okumalarının birleşmesine dayanır. Yazma amacı, yaşanmış tecrübeyi kayıt altına almak ve gelecek kuşaklara aktarılabilecek bir yol hafızası oluşturmaktır:
- Alevi yol ve erkânını yazılı biçimde gelecek kuşaklara aktarmak
- Babamansur Ocağının soy ve hizmet geleneğini kayıt altına almak
- Avrupa’daki Alevi örgütlenmesinin kuruluş dönemini belgeler ve tanıklıklarla anlatmak
- Aleviliğin Ehlibeyt merkezli İslam yorumu hakkındaki düşüncelerini açıklamak
Şiirlerinde ve deyişlerinde Kemter mahlasını kullanır. Ehlibeyt sevgisi, Kerbelâ, Hz. Hüseyin, adalet, rızalık, insan sevgisi ve yol erkânı şiirlerinin başlıca temalarıdır.
Başlıca Eserleri
- Erkânname – Aleviliğin İslam Yorumu ve Alevi Erkânları (1. baskı 2002, 2. baskı 2005, genişletilmiş 3. baskı 2012)
- Avrupa’da İlk Alevi Yapılanması – Tarihî Gerçekleri ve Seyit Derviş Tur’un Hatıraları (2016)
- İmam Rıza Türbesi ve İran Anılarım – Derviş ve Zöhre Tur’un Nisan 2016’da başlayan İran seyahati
- Şah’a Giden Yol – Zahirî ve Bâtınî Yönleriyle Alevi İslam İnancı (2019)
- Arzuhâl – Erenler Meclisinin Çilekeş Kemteri, Bütün Varlığımla Yaratan’a Arzuhalim (2022)
Yaşam Kronolojisi
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 10 Kasım 1936 | Erzincan’ın Çayırlı ilçesine bağlı Başköy’de doğdu |
| 1950 | Ailesiyle Ankara’ya göç etti |
| 23 Nisan 1956 | Zöhre Tur ile evlendi |
| 1957–1959 | Askerlik hizmeti; İstanbul Garnizon Komutanlığında makam şoförlüğü |
| Nisan 1961 | Devlet Su İşleri Makine İkmal Dairesinde çalışmaya başladı |
| 15 Mayıs 1966 | Almanya’ya gitti; Köln’de yaşamaya başladı |
| 1969–1990 | Ticaretle uğraştı |
| 1979 | Ailesiyle Rüsselsheim’a yerleşti |
| 1987–1988 | Mainz–Rüsselsheim–Wiesbaden Alevi Bektaşi Derneğinin kuruluş çalışmalarında yer aldı |
| 1990 | Alevi Cemaatleri Federasyonu’nun kurucuları arasında yer aldı; 4 Kasım 1990’da genel başkan seçildi; ticari işlerini devretti |
| 30 Mayıs 1991 | Federasyonun olağan genel kurulunda genel başkanlığa yeniden seçildi (resmî tanınma: 17 Ocak 1991) |
| Ekim 1993 | Federasyon yönetimini devretti; genel başkanlık görevi sona erdi |
| 1994–2003 | Federasyonun Dedeler Kurulu başkanlığı |
| Aralık 1996 | Erenler Cenaze Bestattungsinstitut kuruldu; inançsal içeriğe katkı verdi |
| 2002 | Erkânname’nin ilk baskısı yayımlandı |
| 2012 | Erkânname’nin genişletilmiş üçüncü baskısı yayımlandı |
| 2016 | Avrupa’da İlk Alevi Yapılanması yayımlandı; İran seyahati |
| 2019 | Şah’a Giden Yol yayımlandı |
Değerlendirme
Seyyid Derviş Tur Dede’nin yaşamı üç ana çizgide okunabilir: Babamansur Ocağından gelen inanç hizmeti, Türkiye’den Almanya’ya uzanan emek ve göç tecrübesi ve Avrupa’daki Alevi kurumlaşmasının ilk yıllarındaki örgütlenme çalışmaları. Teknik işçilikten öğretmenliğe, ticaretten dedelik hizmetine ve yazarlığa uzanan hayatı, Avrupa Aleviliğinin birinci kuşağının dönüşümünü görünür kılar.
Sözlü ocak geleneğini kitaplaştıran, Avrupa’daki ilk kurumsal Alevi yapılanmasının kurucu emekçileri arasında yer alan ve yaşam tanıklığını gelecek kuşaklara bırakmaya çalışan bir inanç önderi ve yazar.
Kaynak: Seyyid Derviş Tur Dede’nin yayımlanmış eserleri ve aile arşivi (biyografi çalışma metni, Ağustos 2026). Ayrıntılı yaşam öyküsünü kendi kaleminden okumak için: Yaşam Öyküsü »
Basında, Televizyonda ve Akademik Çalışmalarda
Seyyid Derviş Tur Dede’nin çalışmaları bağımsız yayın organlarında ve bilimsel yayınlarda da yer almıştır:
- 1991 – Hürriyet’te Suat Türker’in söyleşisi: „Alevi Cemaatleri Federasyonu Başkanı Derviş Tur: Aleviler örgütleniyor” (25 Ocak 1991).
- 1991 – Milliyet: Federasyonun Köln’deki şeriat yanlısı konuşmalara karşı protesto bildirisi, „Alevilerden tepki” (Mayıs 1991).
- 1997 – Milliyet’in „Dönemecin Eşiğinde: Aleviler” dizisi: „Yeni nesil uğruna” (Özcan Ercan, 28 Ekim 1997); Tur, „Avrupa Alevileri’nin Baş Dedesi ve örgütlenmenin mimarı” olarak tanıtıldı.
- 2002 – Papa II. Ioannes Paulus’un çağrısıyla Assisi’de düzenlenen dinler arası barış buluşmasına AABF adına katıldı.
- 2013 – Anadolu Ajansı: „Seyit Derviş Tur’dan ‚Oyuna gelmeyin’ çağrısı” (23 Haziran 2013).
- 2016 – TRT Haber, „Ömür Dediğin” 108. bölüm: „Zöhre – Derviş Tur / İzmir”.
- 2014 – Yazar ve araştırmacı Ayhan Aydın ile yaşamı, dedelik geleneği, Almanya’daki örgütlenme ve Alevilik anlayışı üzerine kapsamlı söyleşi.
- 2023 – Didim Yazarlar Festivali’nde kitaplarıyla okurlarla buluştu.
- 2025 – “Anadolu İrfanının Eğitime Katkıları” programında Alevilik, İslam, eğitim ve toplumsal birlik üzerine konuştu.
- Akademik yayınlar – Martin Sökefeld (2005), Zeynel Gül (2002), Burak Gümüş (2008), Bülent Keleş (2024) ve diğer araştırmalarda kendisine, eserlerine ve Avrupa’daki Alevi örgütlenmesindeki rolüne yer verilmiştir.
- Kurumsal kayıtlar – AABF tarih arşivi, Alman Millî Kütüphanesi (GND), VIAF ve Wikidata’da kişi ve yazar kayıtları bulunmaktadır.
Doğrudan bağlantılar, basın haberleri, röportajlar, videolar, kütüphane kayıtları ve bilimsel çalışmalar için: Basında, Medyada ve Akademik Kaynaklarda Seyit Derviş Tur · Almanca kaynak özeti: Presse, Medien und Forschung · Video kayıtları: Videolar